صدای سوخته

قسمت سوم

9-وزن ندارد: شعر كوتاه وزن ندارد اما بي وزن هم نيست. وزن به معناي عروضي آن در شعركوتاه ديده  نمي شود ليكن از آهنگ وموسيقي دروني سرشار مي باشد. البته اين يك حكم نيست بلكه يك استخراج حكمي است.از اين جهت ممكن است بعضي براي  شعر كوتاه هم وزني را دست و پا كنند. اين كه چگونه مي توان در سه سطر يك وزن مشخص را تكرار كرد، جاي تأمل و دقت دارد. زيرا اقل وزن عروضي از دو ركن تشكيل مي يابد. آيا مي شود در سه سطر كه هركدام آن ها با يك يا دوكلمه ساخته شده اند، اين وزن دو ركني را تكرار ؟ بايد بسيار زيرك وهوشيار بود.

10-استفاده از حشرات: طبيعت اساس شعر را مي سازد. شعر پويايي وسر زندگي اش را از طبيعت مي گيرد. گل و گياه، ماه وخورشيد، آب ودريا، بيش تر ازهرچيز ديگر در اشعار شاعران استفاده شده است. در شعر كوتاه حشراتي مثل كرم شبتاب، مگس، جيرجيرك، سوسك، و... جايگاه خاصي را احراز  كرده است. چنانچه در هايكو هاي ژاپاني نيز چنين چيزهايي ديده مي شود. ببينيد:

همه تعجب کردیم
وقتی برق را خاموش کردیم
و «مگس» هنوز می‌درخشید.

(سايت تأملات؛ تام برینک،  ترجمه حسين شهرابي)

 استفاده از اين نماد ها ناشي از ارتباط هر انسان وجامعه با اين نوعي از طبيعتِ زنده وجاندار مي باشد؛ مثلاً در ژاپان استفاه از قورباغه امر معمول مي باشد در حالي كه  در كشور ما استفاده از آن بسيار غير عادي و غير ديني تلقي مي گردد چرا كه فرهنگ ما يك فرهنگ اسلامي است. اين فرهنگ اسلامي رابطه  ما را محدود مي سازد. براي برخي از اشيا جواز مي بخشد و براي برخي ديگر حرمت قايل مي شود. بنابراين، نگاه ارزشي هر جامعه با جامعه ديگر نسبت به پديده ها تفاوت دارد؛ از اين رو ما مي توانيم به جاي قورباغه از حشرات ديگري در شعر بهره ببريم. هر حشره اي كه كم و بيش با آن ها سروكار داريم مثل موريانه يا كرم شبتاب، جيرجيرك و... مي توانند در شعر هاي كوتاه جايي براي خويش اشغال نمايند. به اين نمونه ها نگاه كنيد:

 زنجره ها نمرده اند 

در این محلة ساکت

آه !

( رضا آشفته ؛ " يك پنج شنبه بي تو" )

ناله های یک جیرجیرک

ماه را در آب

            می پراکند    

(همان)

11-شروع زنده: براي شروع شعر قاعدة مشخصي وجود ندارد. همين كه الهام وشهودي صورت مي گيرد خود مي تواند نقط آغاز شعر محسوب شود. برخي، از زمان آغاز شعر به "لحظة شاعرانه" ويا "حال شاعرانه" تعبير كرده اند. با دريافت اين لحظه، انسان مي تواند نخستين شعرش را پديد آورد. اصولاً شعرناب محصول چنين لحظه اي است. شاعري كه از تجربه هاي كافي برخوردار باشد با حضور الهام در وجود خود ديگر منتظر چيزي نمي ماند. شروع مي كند به سرودن. اما در عين حال مي توان گفت در شعر كوتاه اگر از شيء خصوصاً شيء جاندار براي شروع جسماني شعر استفاده شود، آن را زندگي  و حيات مي بخشد؛ مثلاً اين شعر با "گلابي" آغاز شده است. همين كه لفظ گلابي را مي شنويم يا مي بينيم تمام حواس ما به جانب آن كشيده مي شود:

گلابي

آويز نشو از درخت

افتادنت نزديك است 

(همان)

12-طبيعت گرايي: تذكر رفت كه شعر براساس طبيعت استوار مي باشد. حال اگر بخواهيم ميان شعر كوتاه و اشعار ديگر صورت ممايزي قايل شويم بايد بگوييم كه يكي از موارد تمايز طبيعت مي باشد چرا كه طبيعت در شعر كوتاه زنده تر از طبيعت در اشعار ديگر است. درشعر كوتاه چون فرصت پرواز كمتري وجود دارد لذا برخورد شاعر با آن نيز گويا تر وزنده تر مي باشد. اين دو شعر را از اين لحاظ مقايسه كنيد:

آب !

آغاز بشر را می داند

                         یک تک سلولی

(همان)

یک قطره مرگ

عطر عمودی از یک مرد

وقتی که باز می گردد

یک قطره زن

 در دام استخوان می اندازد

آنجا تن از کدام تفاوت

بالامی رود

که درحریم خواهش

           مرگ ترسیم بهتری دارد

(يدالله رؤيايي)

ميان اين دو شعر تفاوت فاحشي وجود دارد. هركدام از لحاظ ساختار شكل مشخص خود را دارد. شعر دوم با وجود اين كه از مرگ سخن گفته است، به زندگي آغاز ين بشر نيز اشاره دارد. اما اشاره اين، با بيان شعر نخست كاملاً متفاوت است. در شعر نخست با دو واژة آب و تك سلولي تمام معناي خويش را به تصوير كشيده است در حالي كه درشعر دوم همين مفهوم با زبان متفكرانه شرح داده شده است.

                                                                                        ادامه دارد

                                                          قسمت دوم

شگرد هاي شعر كوتاه

شعر كوتاه هنوز به قواعد واصول مشخصي نرسيده است.  اصولاً چنين چيزي هم امكان پذير نيست؛ يعني هرقاعده اي كه براي شعر ساخته مي شود ، قاعدة ثابت و غير متغير نيست. ادعاي چنين چيزي هم به هيچ وجه نمي تواند قابل قبول باشد چرا كه شعر به عقيده  بسياري فن است نه علم. قواعدي هم كه براي آن بافته شده به مرور زمان تحول يافته اند. بنابراين اگر از شگرد هاي آن صحبت به ميان مي آيد به اين معنا نيست كه پس قواعد ثابتي براي آن وجود دارد. بلكه به اين مفهوم است كه يك سر معيار هايي براي تشخيص اين قالب از قالب هاي ديگر در نظر گرفته شده است. اين معيارها مي توانند فقط به عنوان يك شاخص و علامت عمل كنند. البته همين شاخص ها هم تنها در اشعار شاعران شعر كوتاه قابل بازيابي است ورنه شاعري نيامده تاآن ها را به صفت يك تيوري مورد بررسي و دقت  قرار دهد. لذا اگر بخواهيم به علامت هاي شعر كوتاه دست رسي پيدا نماييم بايد از دو راه جست و جو نماييم:

الف. شعر هاي كوتاه را به دقت مطالعه نماييم. سه بعد علامت هاي مورد نظر را از آن ها استخراج  نماييم.

ب. تيوري هايي را كه در اشعار كلاسيك و جديد مطرح  كرده اند به دقت تفحص نماييم و از ميان آن ها چيز هايي را كه به درد كار هاي ما مي خورد باز نويسي كنيم. بعد ازآن  هركدام را از منظر تيوري هاي ادبي در ترازوي نقد قرار دهيم. ما در اين نوشته سعي خواهيم كرد هردو شيوه راهمزمان به كار ببريم و با استفاده از آن علامات و شگرد هاي روشني را براي شعر كوتاه استخراج نماييم.

آن چه در شعر كوتاه مي تواند به صفت شاخص وعلامت يا معيار وشگرد قابل شناخت وتوجه بوده باشد اين هاست:

1 - تصوير: تصويرچيست؟ رضا براهني در كتاب طلادر مس جلد يك تصوير را چنين تعريف مي كند: "تصوير، حلقه زدن دو چيز از دو دنياي متغاير است به وسيلة كلمات دريك نقطه معين."

  يا: "تصوير كلمه اي است كلي و جامع و شامل هرنوع تشبيه، هر نوع استعاره هر نوع سمبول و هرنوع اسطوره مي شود."

(براهني رضا: طلادر مس، چاپ اول، زرياب، تهران، 1380 ،ص 115 )

همچنان وي از قول ازرا پائوند مي نويسد: "تصوير آن چيزي است كه گره فكري و عاطفي را در لحظه اي از زمان ارائه مي دهد."

(همان؛ ص 113 )

يا به نقل از ژان پل سارتر مي آورد: "تصوير عبارت از نحوة خاص ظهور يك شيء درشعور انساني است ويا به طريق اولي تصوير طريقة خاصي است كه شعور انساني به وسيلة آن، يك شيء را به خود ارائه مي دهد." ( همان، ص 114 )

 مهم ترين كاربرد تصوير ايجاد شكل ذهني حاصل از اشكال خارجي و ذهني مي باشد كه خود را در قالب كلمات ارائه مي نمايد.

آن چه در شعر كوتاه  به عنوان يك شرط قابل درك مي باشد اين است كه در شعر كوتاه تصوير ها به صورت بسته وارد ذهن شاعر مي شود. شاعر مي خواهد مفهوم مورد نظر خويش را در يك تصويركاملاً بسته و پيچيده عرضه بدارد. به اين شعرببينيد:

رقص ماه در چاله كوچك

شتاب اسب

مرد تنها

(www.sahneha.com  برگرفته از كتاب " يك پنج شنبه بي تو" از رضا آشفته)

در اين شعر، شاعر يك چقوري كوچكي را  كه ماه در آن جا بازي مي كند، تصور مي  نمايد سپس اسپ خيال را مي بيند كه مي خواهد از آن بگذرد. در اين زمان تنهايي خويش را حس مي كند. اين تصوير بسته از اشكال مختلفي در ذهن شاعر شكل گرفته است. اگر گره هاي  اين تصوير موجز را باز نماييم، خود به داستان كاملي شباهت مي يابد. اين هم يك نمونه ديگر:

پنجره ای رو به دریا

        قایقی آواره

جذر و مد

(همان)

اگر گره تصويرهاي  اين شعر را باز گشاييم اين گونه جلوة داستاني مي يابد: خانه اي كنار دريا. وكسي پشت پنجره ايستاده است.  به طرف دريا نگاه مي كند. مي بيند: يك قايق در جذر و مد دريا سرگردان مي گردد.

شعر كوتاه شعر تصوير است . از حرف و پيام در آن خبري نيست. شاعر با اراه كردن تصوي بسته از آن  چهار چيز را اراده مي كند:

1- فشردگي زبان شعر

2-سرعت ارائة تصوير

3-طلب كوشش و جست و جو از خواننده براي درك دقيق تر

4- افزودن عوالم ديگر كه توسط خود خواننده ايجاد مي گردد.

2- ايجاز: يكي از شاخص ها وشگرد هاي شعر كوتاه ايجاز است.  ايجاز به مثابه ركن اساسي نقش اوليه خود را ايفا مي كند. حتا بسياري از واژه هاي ضروري ازكار مي افتند و كلماتي كه مطابق قواعد دستوري بايد بيايند ديگر در ساختار شعر حضور ندارند. چنانچه ما اين موضوع را درهايكو نيز مشاهده مي كنيم؛ مثلاً در اين هايكو:

از میان پنجره‌های تهی
در آسمان‌خراش‌های متروک؛
تنها یک پروانه

( سايت تأملات؛  تام برینک، برگردان: حسین شهرابی)

در اين جا حتا ساختار دستور بهم ريخته و از كلمات ضروري خبري نيست. اگر بخواهيم آن را به نثر برگردانيم اين گونه مي شود:

"وقتي از پشت پنجره ها به  آسمان خراش هاي تهي، مي بينم جز يك پروانه در آسمان چيزي ديده نمي شود."

يا: "وقتي ازميان پنجره هاي تهي مي بينيم، تنها يك پروانه در آسمان خراش هاي متروك زنداني است."

و اگر اندكي شاعرانه ترش بسازيم اين گونه مي شود:

از پنجره تهي

            چون نگاه مي دوزم بر كاخ بلند متروك

تنها يك پروانه

سرود مي سازد آزادي را.

در شعر كوتاه نيز عين قضيه است. شعر كوتاه به همين خاطر (فشردگي) به اين نام مسما گرديده است. تماشاكنيد:

سوسني
تشنه و تنها
لاي انبوه علف ها

(سايت همشهري-سه شنبه ۸ شهريور  ۳۸۴؛ سيد مير افضلي: كتاب گنجشك نا تمام )

به اين صورت مي بينيد اين شعر در نهايت فشردگي خود قرار دارد. زيرا در شعر كوتاه يك طرف شاعر است و طرف ديگر مخاطب. نصف شعر را شاعرمي سازد و نصف ديگرش را مخاطب. حتا از آوردن فعل هم صرف نظر مي شود. چون "ابرخواننده" خود مي داند كه شاعر چه مي خواهد بگويد لذا  شاعركار فعل را به دوش خواننده مي گذارد. به اين شعر نگاه كنيد:

موج های کوکو

                   ته نشین در تن من

                                            جستجوی عشق   

 ( www.sahneha.com   برگرفته از كتاب " يك پنج شنبه بي تو" از رضا آشفته)

شما در اين شعر حتا يك فعل را نمي بينيد. به نظر مي رسد نبود فعل باعث زيبايي شعرشده باشد چه اين كه اگر فعل در مصراع هاي فوق آورده مي شد طبعاً آن لطافت فعلي را نمي داشت.

دست مي شويد

         به مشرق

گلبخت

       پشت مسافر

آب مي پاشد

***

شبدر       ماه،

دود مي كند اسپند

دروگر

        درچشم آفتاب

***

پرواز كاغذ پران

دست ها

          سفره هاي  تماشا

***

دشنه !

ناخن هايم

هوا گرفته است

***

 شبتاب ها

           روي علف

گل آفتاب

           ياسمن دودي

** ************************   

قطره هاي اشك    

               ياد هاي دور

لحظه هاي غم

          مي رود به گور

لحظه هاي  شور

        سات هاي خوش

مي رسد اميد

       زرطرف به گوش

بلبلان باغ

          مي زند صلا

مردمان ده

         شهر ما بيا!

مصطلحات ادبي

شعر اجرا(1)

رابرت فراست گفته است: "شعر نوعي اجرا به وسيلة كلمات است."

يكي از گونه هاي ادبي، "شعر اجرا" است؟ شعر اجرا چيست  و چه وقت پديد آمد؟ شعراجرا  (Performance poetry)  به شعری گفته مي شود كه هدف از آن فقط "اجرا" در حضور شنوندگان باشد نه چاپ ونشر. شعر اجرا  با عناصري چون تكرار، واج آرايي، استعاره و و زن ساخته مي شود. و همين عناصر آن را به حالت اجرا در مي آورد. از اين رو از كيفيت شعري برخوردار نمي باشد. اگر بخواهيم آن را به روي كاغذ بياوريم حتا حالت نثري خود را نيز از دست مي دهد و از ارزش مي افتد.شعر اجرا ابتدا دردهة 1970 در اروپا شكل گرفت. اندك اندك با برگزاري جشنواره ها وسريال ها رونق بيش تري يافت. روزنامة آوستین کرونیکل (Austin Chronicle) دردهة 1980  عبارت "شعراجرا" را در ستون دو هفتگي Litera خويش به كار برد. " و به اين طريق رواج عام يافت و در همين دهه از ميان رفت. هد ویگ گروسکی " (Hedwig Gorski) از معروف ترين چهره هاي شعر اجرا مي باشد "که صدای او در برنامه های رادیویی اسپوکن وورد (Spoken Word) در بیش تر جهان طرفدار داشت . گروه او با نام " گروه شرق بهشت " به عنوان موفق ترین همکاری موسیقی و شعر شناخته شدند که کاست های اجرای برنامه های رادیویی او به نوبت با ضبط موسیقی زیرزمینی در بعضی ایستگاه های رادیویی مجاز شناخته شد ."

منابع:

(1) براهني رضا: طلا در مس، ج 1 ، چاپ اول زرياب، انتشارات زرياب، تهران 1380

(2)   سايت انجمن ادبي استاد هارون شفيقي عنبران، 24 /1 /2007 

 بازنويسي 2

(2)

ذوق

ذوق در لغت عبارت است از چشيدن، چشايي، اول درجه شهود، نشاط، سليقه، قوه مترتب در عصب مفروش بر  جرم زبان. در اصطلاح تعابير گوناگوني براي آن ذكر كرده اند از جمله "بكايي" دركتاب "سخن شناسي" ص 82 مي نگارد:  "ذوق یک نوع حرکتی است که محض برای حرکت صورت می گیرد و منظور از آن منفعت مادی نمی باشد." يا در جاي ديگر مي نويسد: ذوق  "نوعی از شعور است که در طبیعت بشر به منظور ادراک بداعت و ایجاد بدایع به ودیعت گذاشته شده و چون از جمله حادثات روانی است کمیتی ندارد و کاملاً کیفی است و فقط قابل تنوع بوده وشدت ضعف می پذیرد."

طبق اين تعريف، ذوق، یک عمل روانی است. . در تمام موجودات  وجود دارد لیکن  در هر انسان تفاوت می یابد و به وسیلة تمرین قابل تکامل می با شد. از این رو می توان گفت: ذوق وظایف گوناگونی را انجام می دهد از جمله این که اثر وهیجان بداعی را از لابداعی و غیر بداعی تشخیص می دهد. آثار بدیع را می آفریند وکار فهم اثر ادبی را آسان می سازد. یک اثر زیبا را از نازیبا تشخیص می نماید و رابطة شاعر را با مخاطبینش تحکیم می بخشد.

دكتر عبدالحسين زرين كوب در كتاب آشنايي با نقد ادبي از منظر ديگري به ذوق نگاه مي كند. نخست تعاريفي  از ديگران  مي آورد و سپس خود به تعريف مي پردازد. وي مي نويسد: " نزد بعضي صاحب نظران ذوق در واقع استعدادي است كه فقط از زندگي در جامعه و ازهمزيستي وهماهنگي با مردم حاصل مي شود و به انسان امكان آن رامي دهد كه زشت و زيبا را تشخيص دهد از آن چه زيباست التذاذ وتمتع حاصل كند وخود نيز در آنچه مي سازدو حتا در زندگي روزانه ورفتار وكردار خويش نيز، چيزي از اين زيبايي را وارد كند.

نزد قدماي ما ذوق عبارت از احساس روحاني و وجدان باطني است كه به وسيلة آن مزيت و رجحان كلامي بركلام ديگر ادراك مي شود و هركه از آن بي بهره باشد به شناخت شعردست نمي تواند يافت.

ابن خلدون آن را عبارت از حصول ملكه بلاغت براي زبان مي داند."

دكتر زرين كوب خود ذوق را اين گونه تعريف مي كند: "درحقيقت ذوق عبارت از احساس و ادراك حاد وسريعي است كه زشتي و زيبايي آثار طبيعت وهنر را كشف مي كند."

نتيجه: از اين تعريف  ها به اين نتايج دست مي يازيم:

-ذوق يك قوه  ونوعي ا زشعور است كه باعث تفكيك زيبا از نازيبا مي شود. درلغت آن را به سليقه تعبير نموده است. 

- ذوق با عقل فرق دارد. اگرچند هردوي آن ها مي توانند معيار قضاوت قرار گيرند اما با اين تفاوت كه حكم عقل استدلالي است ولي حكم ذوق ارتجالي، بلاواسطه و واكنش غريزي  مي باشد.

-ذوق يك امر دروني وكيفي است و قابل شدت وضعف مي باشد.

-ذوق شخصي است و درهمه، صورت يكسان ندارد.  از اين جهت در تعيين شعرخوب از بد ،آراي مختلفي به وجود آمده است. زماني كه تمرين شود جنبه كلي پيدا مي كند.

-ذوق كسبي نيست تا اگر كسي فاقد آن باشد بتواند آن را تحصيل نمايد؛ ليكن قابل تكامل مي باشد؛ يعني اگر تهذيب وممارست شود تكامل مي يابد.

-ذوق را در امر نقد اعتباري نيست. چرا كه ذوق منشأ غريزي دارد و اكثراً منتقد ذوقي، تابع مسلك فكري، سياسي، مذهبي و اجتماعي خود مي باشد لذا دچار افراط و تفريط مي گردد.

-ذوق دو گونه است: 1- ذوق طبيعي كه بدون آرايش باقي مانده است.2-ذوق غير طبيعي كه به وسيله ممارست تلطيف شده است. هردوي اين ذوق ها، در قضاوت از اعتبار ساقط مي باشند مگر اين كه از آفتِ افراط، تفريط، تعصب، هوا، غرض و... دور بمانند.

-كاركرد ذوق، در درك زيبايي، آفرينش يك اثر ناب ، نقد وقضاوت ظاهر مي گردد.

منابع:

1- بكايي: سخن شناسي، چاپ اول، انتشارات ابن سينا، تهران، 1346

2-زرين كوب عبدالحسين: آشنايي با نقد ادبي، چاپ چهارم، انتشارات سخن، تهران 1376 با نقل هايي از مقدمه ابن خلدون ج 1 ، جزء 3 ، ص 312  و دلائل الاعجاز عبدالقاهر جرجاني، ص 419

3- فرهنگ فارسي معين

بازنويسي 2