صدای سوخته

آيا شعر مي تواند رسانه به حساب آيد؟ اين يك پرسش شگرف است؛ چرا كه تا هنوز شعر را به عنوان رسانه نشناخته اند و جز انگشت شماري، مدعي اين موضوع نمي باشد. اما اين سؤال چگونه و از كجا به وجود مي آيد؟ پاسخ به اين پرسش در هرجامعه اي فرق مي كند. در برخي از جوامع شعر زندگي است. هرطيف اجتماعي نسبت به آن اطلاعاتي  دارد. شعر نقش اصلي وتأثير گذاري را درجامعه دارد. شعر به مثابة يك كالاي ابزاري در هرداد وستد و رفتار هاي اجتماعي ظاهر مي گردد. درچنين جوامعي مي  توان آن را يك رسانه به شمار آورد؛ چرا كه نگاه به شعر يك نگاه كاملاً زباني و ابزاري است. شعر بيان كنندة منويات يك شخص محسوب مي گردد؛ اما درجوامع ديگر شعر هيچ گاه نمي تواند رسانه تلقي گردد زيرا هدف از رسانه، رساندن اطلاعات مي باشد درحالي كه مقصود در شعر انتقال اطلاعات نيست. شعر زبان هنر است. اگر  انديشه اي هم در آن ديده مي شود، انديشة هنري است نه اطلاعات صرف. از طرف ديگر شعر زبان نمادين است. زبان نمادين با خيال وعاطفه سرو كار دارد. رسانه چون هدف اطلاع رساني دارد نمي تواند باخيال، انس گيرد و يا با عاطفه بازي نمايد. به اين جهت مي توان گفت شعر رسانه محسوب نمي گردد.  بلي اگر با نوعي از شعر؛ يعني "نظم" برخورد رسانه اي صورت گيرد، امكان دارد؛ چون نظم، از هنر شعري تهي است. تنهاچيزي كه آن را فراتر از نثر قرار داده، هجاهاي مساوي و وزن عروضي است. كه دراين صورت به آن شعر اطلاق نمي گردد.

قسمت سوم

9-وزن ندارد: شعر كوتاه وزن ندارد اما بي وزن هم نيست. وزن به معناي عروضي آن در شعركوتاه ديده  نمي شود ليكن از آهنگ وموسيقي دروني سرشار مي باشد. البته اين يك حكم نيست بلكه يك استخراج حكمي است.از اين جهت ممكن است بعضي براي  شعر كوتاه هم وزني را دست و پا كنند. اين كه چگونه مي توان در سه سطر يك وزن مشخص را تكرار كرد، جاي تأمل و دقت دارد. زيرا اقل وزن عروضي از دو ركن تشكيل مي يابد. آيا مي شود در سه سطر كه هركدام آن ها با يك يا دوكلمه ساخته شده اند، اين وزن دو ركني را تكرار ؟ بايد بسيار زيرك وهوشيار بود.

10-استفاده از حشرات: طبيعت اساس شعر را مي سازد. شعر پويايي وسر زندگي اش را از طبيعت مي گيرد. گل و گياه، ماه وخورشيد، آب ودريا، بيش تر ازهرچيز ديگر در اشعار شاعران استفاده شده است. در شعر كوتاه حشراتي مثل كرم شبتاب، مگس، جيرجيرك، سوسك، و... جايگاه خاصي را احراز  كرده است. چنانچه در هايكو هاي ژاپاني نيز چنين چيزهايي ديده مي شود. ببينيد:

همه تعجب کردیم
وقتی برق را خاموش کردیم
و «مگس» هنوز می‌درخشید.

(سايت تأملات؛ تام برینک،  ترجمه حسين شهرابي)

 استفاده از اين نماد ها ناشي از ارتباط هر انسان وجامعه با اين نوعي از طبيعتِ زنده وجاندار مي باشد؛ مثلاً در ژاپان استفاه از قورباغه امر معمول مي باشد در حالي كه  در كشور ما استفاده از آن بسيار غير عادي و غير ديني تلقي مي گردد چرا كه فرهنگ ما يك فرهنگ اسلامي است. اين فرهنگ اسلامي رابطه  ما را محدود مي سازد. براي برخي از اشيا جواز مي بخشد و براي برخي ديگر حرمت قايل مي شود. بنابراين، نگاه ارزشي هر جامعه با جامعه ديگر نسبت به پديده ها تفاوت دارد؛ از اين رو ما مي توانيم به جاي قورباغه از حشرات ديگري در شعر بهره ببريم. هر حشره اي كه كم و بيش با آن ها سروكار داريم مثل موريانه يا كرم شبتاب، جيرجيرك و... مي توانند در شعر هاي كوتاه جايي براي خويش اشغال نمايند. به اين نمونه ها نگاه كنيد:

 زنجره ها نمرده اند 

در این محلة ساکت

آه !

( رضا آشفته ؛ " يك پنج شنبه بي تو" )

ناله های یک جیرجیرک

ماه را در آب

            می پراکند    

(همان)

11-شروع زنده: براي شروع شعر قاعدة مشخصي وجود ندارد. همين كه الهام وشهودي صورت مي گيرد خود مي تواند نقط آغاز شعر محسوب شود. برخي، از زمان آغاز شعر به "لحظة شاعرانه" ويا "حال شاعرانه" تعبير كرده اند. با دريافت اين لحظه، انسان مي تواند نخستين شعرش را پديد آورد. اصولاً شعرناب محصول چنين لحظه اي است. شاعري كه از تجربه هاي كافي برخوردار باشد با حضور الهام در وجود خود ديگر منتظر چيزي نمي ماند. شروع مي كند به سرودن. اما در عين حال مي توان گفت در شعر كوتاه اگر از شيء خصوصاً شيء جاندار براي شروع جسماني شعر استفاده شود، آن را زندگي  و حيات مي بخشد؛ مثلاً اين شعر با "گلابي" آغاز شده است. همين كه لفظ گلابي را مي شنويم يا مي بينيم تمام حواس ما به جانب آن كشيده مي شود:

گلابي

آويز نشو از درخت

افتادنت نزديك است 

(همان)

12-طبيعت گرايي: تذكر رفت كه شعر براساس طبيعت استوار مي باشد. حال اگر بخواهيم ميان شعر كوتاه و اشعار ديگر صورت ممايزي قايل شويم بايد بگوييم كه يكي از موارد تمايز طبيعت مي باشد چرا كه طبيعت در شعر كوتاه زنده تر از طبيعت در اشعار ديگر است. درشعر كوتاه چون فرصت پرواز كمتري وجود دارد لذا برخورد شاعر با آن نيز گويا تر وزنده تر مي باشد. اين دو شعر را از اين لحاظ مقايسه كنيد:

آب !

آغاز بشر را می داند

                         یک تک سلولی

(همان)

یک قطره مرگ

عطر عمودی از یک مرد

وقتی که باز می گردد

یک قطره زن

 در دام استخوان می اندازد

آنجا تن از کدام تفاوت

بالامی رود

که درحریم خواهش

           مرگ ترسیم بهتری دارد

(يدالله رؤيايي)

ميان اين دو شعر تفاوت فاحشي وجود دارد. هركدام از لحاظ ساختار شكل مشخص خود را دارد. شعر دوم با وجود اين كه از مرگ سخن گفته است، به زندگي آغاز ين بشر نيز اشاره دارد. اما اشاره اين، با بيان شعر نخست كاملاً متفاوت است. در شعر نخست با دو واژة آب و تك سلولي تمام معناي خويش را به تصوير كشيده است در حالي كه درشعر دوم همين مفهوم با زبان متفكرانه شرح داده شده است.

                                                                                        ادامه دارد

                                                          قسمت دوم

شگرد هاي شعر كوتاه

شعر كوتاه هنوز به قواعد واصول مشخصي نرسيده است.  اصولاً چنين چيزي هم امكان پذير نيست؛ يعني هرقاعده اي كه براي شعر ساخته مي شود ، قاعدة ثابت و غير متغير نيست. ادعاي چنين چيزي هم به هيچ وجه نمي تواند قابل قبول باشد چرا كه شعر به عقيده  بسياري فن است نه علم. قواعدي هم كه براي آن بافته شده به مرور زمان تحول يافته اند. بنابراين اگر از شگرد هاي آن صحبت به ميان مي آيد به اين معنا نيست كه پس قواعد ثابتي براي آن وجود دارد. بلكه به اين مفهوم است كه يك سر معيار هايي براي تشخيص اين قالب از قالب هاي ديگر در نظر گرفته شده است. اين معيارها مي توانند فقط به عنوان يك شاخص و علامت عمل كنند. البته همين شاخص ها هم تنها در اشعار شاعران شعر كوتاه قابل بازيابي است ورنه شاعري نيامده تاآن ها را به صفت يك تيوري مورد بررسي و دقت  قرار دهد. لذا اگر بخواهيم به علامت هاي شعر كوتاه دست رسي پيدا نماييم بايد از دو راه جست و جو نماييم:

الف. شعر هاي كوتاه را به دقت مطالعه نماييم. سه بعد علامت هاي مورد نظر را از آن ها استخراج  نماييم.

ب. تيوري هايي را كه در اشعار كلاسيك و جديد مطرح  كرده اند به دقت تفحص نماييم و از ميان آن ها چيز هايي را كه به درد كار هاي ما مي خورد باز نويسي كنيم. بعد ازآن  هركدام را از منظر تيوري هاي ادبي در ترازوي نقد قرار دهيم. ما در اين نوشته سعي خواهيم كرد هردو شيوه راهمزمان به كار ببريم و با استفاده از آن علامات و شگرد هاي روشني را براي شعر كوتاه استخراج نماييم.

آن چه در شعر كوتاه مي تواند به صفت شاخص وعلامت يا معيار وشگرد قابل شناخت وتوجه بوده باشد اين هاست:

1 - تصوير: تصويرچيست؟ رضا براهني در كتاب طلادر مس جلد يك تصوير را چنين تعريف مي كند: "تصوير، حلقه زدن دو چيز از دو دنياي متغاير است به وسيلة كلمات دريك نقطه معين."

  يا: "تصوير كلمه اي است كلي و جامع و شامل هرنوع تشبيه، هر نوع استعاره هر نوع سمبول و هرنوع اسطوره مي شود."

(براهني رضا: طلادر مس، چاپ اول، زرياب، تهران، 1380 ،ص 115 )

همچنان وي از قول ازرا پائوند مي نويسد: "تصوير آن چيزي است كه گره فكري و عاطفي را در لحظه اي از زمان ارائه مي دهد."

(همان؛ ص 113 )

يا به نقل از ژان پل سارتر مي آورد: "تصوير عبارت از نحوة خاص ظهور يك شيء درشعور انساني است ويا به طريق اولي تصوير طريقة خاصي است كه شعور انساني به وسيلة آن، يك شيء را به خود ارائه مي دهد." ( همان، ص 114 )

 مهم ترين كاربرد تصوير ايجاد شكل ذهني حاصل از اشكال خارجي و ذهني مي باشد كه خود را در قالب كلمات ارائه مي نمايد.

آن چه در شعر كوتاه  به عنوان يك شرط قابل درك مي باشد اين است كه در شعر كوتاه تصوير ها به صورت بسته وارد ذهن شاعر مي شود. شاعر مي خواهد مفهوم مورد نظر خويش را در يك تصويركاملاً بسته و پيچيده عرضه بدارد. به اين شعرببينيد:

رقص ماه در چاله كوچك

شتاب اسب

مرد تنها

(www.sahneha.com  برگرفته از كتاب " يك پنج شنبه بي تو" از رضا آشفته)

در اين شعر، شاعر يك چقوري كوچكي را  كه ماه در آن جا بازي مي كند، تصور مي  نمايد سپس اسپ خيال را مي بيند كه مي خواهد از آن بگذرد. در اين زمان تنهايي خويش را حس مي كند. اين تصوير بسته از اشكال مختلفي در ذهن شاعر شكل گرفته است. اگر گره هاي  اين تصوير موجز را باز نماييم، خود به داستان كاملي شباهت مي يابد. اين هم يك نمونه ديگر:

پنجره ای رو به دریا

        قایقی آواره

جذر و مد

(همان)

اگر گره تصويرهاي  اين شعر را باز گشاييم اين گونه جلوة داستاني مي يابد: خانه اي كنار دريا. وكسي پشت پنجره ايستاده است.  به طرف دريا نگاه مي كند. مي بيند: يك قايق در جذر و مد دريا سرگردان مي گردد.

شعر كوتاه شعر تصوير است . از حرف و پيام در آن خبري نيست. شاعر با اراه كردن تصوي بسته از آن  چهار چيز را اراده مي كند:

1- فشردگي زبان شعر

2-سرعت ارائة تصوير

3-طلب كوشش و جست و جو از خواننده براي درك دقيق تر

4- افزودن عوالم ديگر كه توسط خود خواننده ايجاد مي گردد.

2- ايجاز: يكي از شاخص ها وشگرد هاي شعر كوتاه ايجاز است.  ايجاز به مثابه ركن اساسي نقش اوليه خود را ايفا مي كند. حتا بسياري از واژه هاي ضروري ازكار مي افتند و كلماتي كه مطابق قواعد دستوري بايد بيايند ديگر در ساختار شعر حضور ندارند. چنانچه ما اين موضوع را درهايكو نيز مشاهده مي كنيم؛ مثلاً در اين هايكو:

از میان پنجره‌های تهی
در آسمان‌خراش‌های متروک؛
تنها یک پروانه

( سايت تأملات؛  تام برینک، برگردان: حسین شهرابی)

در اين جا حتا ساختار دستور بهم ريخته و از كلمات ضروري خبري نيست. اگر بخواهيم آن را به نثر برگردانيم اين گونه مي شود:

"وقتي از پشت پنجره ها به  آسمان خراش هاي تهي، مي بينم جز يك پروانه در آسمان چيزي ديده نمي شود."

يا: "وقتي ازميان پنجره هاي تهي مي بينيم، تنها يك پروانه در آسمان خراش هاي متروك زنداني است."

و اگر اندكي شاعرانه ترش بسازيم اين گونه مي شود:

از پنجره تهي

            چون نگاه مي دوزم بر كاخ بلند متروك

تنها يك پروانه

سرود مي سازد آزادي را.

در شعر كوتاه نيز عين قضيه است. شعر كوتاه به همين خاطر (فشردگي) به اين نام مسما گرديده است. تماشاكنيد:

سوسني
تشنه و تنها
لاي انبوه علف ها

(سايت همشهري-سه شنبه ۸ شهريور  ۳۸۴؛ سيد مير افضلي: كتاب گنجشك نا تمام )

به اين صورت مي بينيد اين شعر در نهايت فشردگي خود قرار دارد. زيرا در شعر كوتاه يك طرف شاعر است و طرف ديگر مخاطب. نصف شعر را شاعرمي سازد و نصف ديگرش را مخاطب. حتا از آوردن فعل هم صرف نظر مي شود. چون "ابرخواننده" خود مي داند كه شاعر چه مي خواهد بگويد لذا  شاعركار فعل را به دوش خواننده مي گذارد. به اين شعر نگاه كنيد:

موج های کوکو

                   ته نشین در تن من

                                            جستجوی عشق   

 ( www.sahneha.com   برگرفته از كتاب " يك پنج شنبه بي تو" از رضا آشفته)

شما در اين شعر حتا يك فعل را نمي بينيد. به نظر مي رسد نبود فعل باعث زيبايي شعرشده باشد چه اين كه اگر فعل در مصراع هاي فوق آورده مي شد طبعاً آن لطافت فعلي را نمي داشت.

در این که شعر گفتار از چه زمانی آغاز گردید، تاریخ موثقی در دست نیست. بعضی گفته اند سابقة شعرگفتار به گات های اوستا بر می گردد، و از آن زمان تاکنون ادامه داشته است. سید علی صالحی طی مصاحبه ای می گوید:

"شعر گفتار یک میراث کهن است که ریشه در گات های اوستا دارد و این لایة بسیار پرظرفیت در خانه شعر فارسی به حیات خود ادمه داده و با حضور در بخش هایی از غزلیات حافظ به اوج خود رسیده است."