جامعه شناسی ادبی
قسمت سوم
تعريف جامعه شناسي ادبيات
جامعه شناسي ادبيات، شاخه اي از جامعه شناسي عمومي است كه توجه اصلي خود را به خارج از متن(فرامتن) متمركز مي سازد. توليد و توزيع كتاب، خوانندگان ونويسندگان، منتقدان ونهاد هاي ادبي، موضوعات عمدة مورد بحث آن مي باشند.
توضيح اين كه در جامعه شناسي ادبيات دو ديد گاه مشهور وجود دارد. اين دوديدگاه باعث شده است تا در تعريف جامعه شناسي ادبيات نيز نظريات مختلفي به وجود آيد. براي اين كه تعريف جامعه شناسي ادبيات قدري روشن ترگردد،ضروري است كه به اين دو ديدگاه اشاره نماييم:
الف. ديدگاه ماترياليستي: براساس اين ديدگاه، ميان ادبيات وجامعه پيوند ميخانيكي و بازتابي برقرار مي باشد. درحقيقت ادبيات بازتاب مسايل اجتماعي واقتصادي است.اين نگاهِ تك بعدي به ادبيات، موجب شده است تا ادبيات استقلال هنري خود را از دست بدهد و به ابزاري براي انديشه و پيام اجتماعي و اقتصادي تبديل شود.
ب. ديدگاه ايدآليستي: اين ديدگاه، برخلاف ديدگاه مذكور، براين باور است كه آفرينش ادبي از استقلال مطلق برخوردار مي باشد. جامعه نمي تواند در شكل گيري آفرينش هاي ادبي تأثيرگذار باشد چرا كه ادبيات روح مجرد است درحالي كه پديده هاي اجتماعي وتاريخي در قلمرو عينيات قرار مي گيرند . بنابراين ماديات، امكان تأثيرخود را دربرابر روح مجرد از دست مي دهند.
با توجه به اين دو ديدگاه، تعريف هاي مختلفي براي جامعه شناسي ادبيات به وجود آمده اند كه به صورت كلي در سه گروه عمده تقسيم مي شوند:
1- عده اي ازجمله روبر اسكارپيت در كتاب "جامعه شناسي ادبيات"، جامعه شناسي ادبيات را مجموعه اي از تحليل هاي جامعه شناسانه راجع به چاپ، پخش و دريافت وپذيرش آثار ادبي از سوي مخاطبين و خوانندگان مي داند. وي كه ديدگاه خويش را از نظريه اقتصادي وام گرفته، ادبيات را به عنوان كالاي اقتصادي مورد بررسي قرار داده است.
2- گروه ديگر از جمله لئو لونتال استاد جامعه شناسي در دانشگاه بركلي، جامعه شناسي ادبيات را بررسي تاريخ زندگي نويسنده، محيط زيست او واظهار نظرهايش تعريف مي كند.
3- دسته ديگر كه در رأس آن ها جورج لوكاج ولوسين گلدمن قراردارند براين باورند كه "ساختار هاي جهان آثار ادبي با ساختار هاي ذهني و برخي گرو هاي اجتماعي، متناسب و با آن ها رابطه اي درك پذير دارد." اين نظريه را نظريه ساخت گرايي تكويني خوانده اند.
اجزاي جامعه شناسي ادبيات
با مطالعه تعريف هاي فوق مي توانيم به اين نتيجه برسيم كه اجزاي اصلي جامعه شناسي ادبيات را كتاب، اثر ادبي وخواندن تشكيل مي دهند كه هركدام به صورت تخصصي در زير مجموعه هاي جامعه شناسي كتاب،جامعه شناسي آفرينش ادبي و جامعه شناسي خواندن مورد مطالعه وبررسي قرار مي گيرد:
1- جامعه شناسي كتاب: جامعه شناسي كتاب به شيوة توليد وتوزيع مي پردازد و به اين پرسش ها پاسخ مي دهد:
علت اين كه كتاب در يك دورة خاص فروش زياد دارد چيست؟
چرا يك كتاب خاص را گروه معين مي خواند؟
چرا برخي از كتب با اين كه از لحاظ ادبي وهنري ارزش بالايي دارد اما خوانندگان آن كم تر مي باشند؟
چرا در برخي از جوامع خريداران كتاب بسيار محدودند؟
جامعه شناسي كتاب براي پاسخ به پرسش هاي فوق، حوزات دانشگاه، كتابخانه ها، محافل ادبي، سانسور، جوايز ادبي، مسابقات ادبي و... را مورد بررسي قرار مي دهد.
2- جامعه شناسي آفرينش ادبي: جامعه شناسي آفرينش ادبي به نويسنده برمي گردد. رابطه صورت ومحتوا (يا انديشه و زبان) را بررسي مي كند و واقعيت هاي اجتماعي را باز گشايي مي نمايد ولي در آن محدود نمي ماند. اريش كوهلر معتقد است كه صورت ومحتوا دو چيز ي از هم جدايي ناپذيرند. صورت،محتوا را مي آفريندو محتوا صورت را. هر دو در آفرينش همديگر نقش دارند.
3- جامعه شناسي خواندن: جامعه شناسي خواندن به اين پرسش ها جواب مي دهد:
چرا از يك اثر برداشت هاي مختلف صورت مي گيرد؟
چرا يك اثر در دوره هاي مختلف برداشت هاي مختلفي را ارايه مي دهد؟
ميان ساختار متن و برداشت خواننده چه رابطه اي برقرار مي باشد؟
آيا انتظار خواننده بردرك وتفسير متن اثر گذار است؟
تحصيلات، سابقه و پيش زمينه هاي ذهني، موقعيت اجتماعي وسطح طبقات خواننده تا چه حد بر نوع خوانش وتفسير متن تأثير گذار مي باشد؟
در جامعه شناسي خواندن، خواننده ميان متن وفرامتن درگردش است . از همين جهت برخي آن را "مكالمه اي ميان متن وفرامتن" وبعضي "پروسه اي بين متن و ذهن" دانسته اند. "ژاك دريدا" خواندن را نوع ساخت شكني تعبير كرده كه ما را به معناي پنهان اثر مي رساند. او براي توضيح اين معنا خواندن را به دو نوع تقسيم كرده است:
الف. خواندن به شيوة كلاسيك: كه به درك معناي ظاهري اثر مي پردازد
ب. خواندن ساخت شكنانه: كه به معناي پنهان اثر مي پردازد.