بیان مسأله: مطبوعات زرد اصطلاحی است که در اوایل قرن بیست در امریکا رایج گردید. منظور از آن مطبوعاتی است که هدفش جذب مخاطب و سرگرم ساختن آن است. مطبوعات زرد با چاپ عکسهای بزرگ هنرمندان، بیش ازحد کلان ساختن عناوین برخی از اخبار جذاب، توجه به غرایض و سلایق افراد، بازتاب دادن زندگی خصوصی اشخاص مشهور و ... میخواهد خوانندهی بیشتری را جذب کند. در افغانستان علی رغم اینکه تا هنوز مطبوعات زرد به وجود نیامده اما گرایشهای شدید به این نوع مطبوعات در برخی از رسانهها دیده میشود؛ خصوصاً رسانههای تصویری. گرایش به مطبوعات زرد از یکسو باعث باز پرورش روان جامعه میگردد ولی از جانب دیگر انحراف فرهنگی را به بار میآورد. در این درحالی است که وضعیت فرهنگی در کشور ما آشفته است. چندگانگی فرهنگی با تولیدات جدید و ابزارهای وارداتی جدید فرهنگی همراه گردیده باعث به میان آمدن تشتت فرهنگی شده است. گاهی این تشتت به تضاد فرهنگی نیز انجامیده است. پیامد ناشی از این شکاف فرهنگی تخاصم فرهنگی خواهد بود. به این خاطر لازم است این
سوال اصلی پاسخ داده شود که: رسانههای زرد یک ضرورت است یا یک تهدید؟
برای روشن شدن پاسخ این پرسش ضروری است که به پرسشهای ذیل نیز جواب داده شود:
سوالات فرعی:
- رسانهی زرد چیست؟
- رسانهی زرد چه ویژگیها وخصوصیاتی دارد؟
- پیامدهای ناشی از آن چیست؟
هدف تحقیق: هدف تحقیق روشن ساختن خطراتی است که همواره فرهنگ و اندیشه را در جامعهی ما به چالش مواجه ساخته است. این مقاله به عنوان یک هشدار خطرات مذکور را نشان میدهد و پیامدهای ناشی از آن را به مردم تأکید میکند. جدی بودن خطر در حدی است که میتوان آن را تهدیدی علیه رسالت رسانهای نیز تلقی کرد.
فرضیه: به نظر میرسد که مطبوعات زرد در افغانستان یک تهدید است.
مفاهیم وکلیات
چیستی رسانهی زرد: یک مفهوم را میتوان به گونههای مختلف تعریف کرد. اصطلاح "رسانهی زرد" نیز براساس موضوع، اهداف و ویژگیها قابل تعریف میباشد:
الف. تعریف براساس موضوع: رسانهی زرد به رسانهای گفته میشود که زندگی خصوصی افراد مشهور را بازتاب میدهد و به نشر اخبار دروغین میپردازد. مثلاً از روابط زناشویی یک چهرهی مطرح یا یکی از مقامات بلند رتبه پرده برمیدارد. یا به دروغ خبری را به نشر میرساند. به این وسیله میخواهد خود را در میان مردم مطرح بسازد. چنانچه نمونهای از این گونه برخوردها را در برخی از رسانههای خصوصی شاهد هستیم.
ب. تعریف براساس اهداف: رسانهی زرد براساس اهداف به رسانهای اطلاق میگردد که اهداف زیر را دنبال کند:
1- تفریح وسرگرمیهای کاذب: فال بینی از این طریق یکی ازموارد آن به شمار میرود. فکاهی و جدولهای سرگرمی از موارد دیگریاند که مردم را سرگرم میسازند. وقت مردم به وسیلهی آن به مصرف میرسد.
2- تجارت: رسانهی زرد بیش از اینکه به رسالت فکری و رسانهیی خود توجه کند به تجارت خود فکر میکند. هدف رسانهی زرد به دست آوردن پول و سرمایه است. این نوع رسانه میخواهد از طریق نشر فلمهای سرگرم کننده بازار خود را گرم نگه دارد. اعلانات زیادتری را بگیرد ومشتری بیشتری را جذب کند.
3- عوام فریبی: هدف دیگر این نوع رسانه عوام فریبی است. مخاطب خاص آن تودهها میباشند. کمتر قشر تحصیل کرده به این نوع رسانه گرایش دارد. عموم تودهها این نوع رسانه را میپسندند. اساساً رسانهی زرد برای به دست آوردن رضایت تودهها ساخته شده است.
4- توجه به ذوق عوام: صاحبان رسانهی زرد پیش از به وجود آوردن رسانه ذوق عوام را مطالعه میکند. احساسها وعواطف آنها را شناسایی مینماید بعد رسانهی مورد پسند عوام را به وجود میآورد. در هنگام فعالیت نیز همیشه متوجه این مسأله است. تمام فعالیت خود را مطابق ذوق عوام عیار میسازد. هرگاه دید ذوق عوام به سمت دیگری تمایل پیدا کرده فوراً در محتوای برنامههای خود تجدید نظر میکند. برنامههای جدید را به نشر میرساند و موضوعات مورد قبول عوام چاپ را میکند.
5- جنجال آفرینی: دیده شده است که بعضی از رسانههای ما برای اینکه توجه مردم را به خود جلب کند، شروع به نشر موضوعات جنجالی میکند. موضوعاتی را به نشر میرساند که جنجال آفرین باشد. مردم را درگیر کند یا به احساسات برخی از مردم لطمه وارد نماید. درگیر کردن مردم با موضوع، از خصوصیات و اهداف اساسی رسانهی زرد میباشد. مثلاً یک رسانهی زرد با پخش گفتههای کسی که به قوم یا مذهب خاصی اهانت کرده، میخواهد واکنش مردم را نسبت به آن موضوع جلب کند و از این راه خودش را مطرح سازد.
6-احساس انگیزی: رسانهی زرد رسانهی کنشگرا است. میخواهد واکنش مردم را نسبت به یک موضوع برانگیزد. این امر زمانی امکان دارد که نقل قول مخالف را بازگو کند. بازتاب دادن حرفهای مخالفین جزو رسالت این نوع رسانه محسوب میگردد.
7- هیجان انگیزی: چیز دیگری که رسانهی مذکور دنبال میکند تحریک هیجانات در مردم است. هیجان باعث میشود که مردم به سراغ آن رسانه برود و مطالبهی چاپ یا نشر بیشتر آن را بکند. مثلاً وقتی تیم کریکت برندهی جام قهرمانی در آسیا میشود، رسانهی مذکور شروع به تبلیغ به نفع آن تیم میکند یاحرفی خلاف آن را میزند تا خشم و واکنش طرفداران آن تیم را برانگیزد.
ج. تعریف براساس ویژگیها: رسانهی زرد ویژگیهای زیر را دارد:
1) استفاده از تاکتیک برجسته سازی پیام
2) استفاده از شکل، عکس، گرافیک و نقشه
3) داشتن مخاطبهای مختلف از هر سن و طبقه
4) قطع تابلوییک
5) داشتن سوژههای شگفتی آور و پر جاذبه
6) تناسب زمانی و مکانی
7) استفاده از گرایشهای فکری و عاطفی خوانندگان
8) عینی گرایی
9) سرعت عمل
10) بی کیفیتی
11) بی معنایی (عدم پیام خاص)
12) داشتن تیراژ بالا
13) داشتن زبان عامیانه
وجه تسمیه: مطبوعات زرد را از آن جهت به این نام میخوانند که در آن، نام یکی از قهرمانان به رنگ زرد نوشته میشد. همچنین گفته اند رنگ زرد به خاطر تفکیک صفحات راهنما از صفحات رسمی استفاده میگردید. از اینرو اندک اندک این اصطلاح به رسانهی مذکور لقب داده شد.
تاریخچه: اوایل قرن 20 در امریکا کارتونهای کودکان به رنگ زرد با تیراژ بالا و قیمت پایین در یک ورق به نشر میرسید. به مرور زمان مطبوعات زرد شکل گرفت و توسعه پیدا کرد. پس از مدت کوتاهی به روسیه رفت و در آنجا رواج یافت.
حوزهها: مطبوعات زرد حوزههای غیر خود را نیز شامل میشود. رسانههای تصویری را در قدم نخست، ادبیات، سینما و وبلاگ نگاری را در قدمهای بعدی دربر میگیرد. یعنی پسوند "زرد" درهمهی اینها قابل تعمیم است. ادبیات زرد، سینمای زرد، وبلاگ زرد و داستان زرد از جمله اصطلاحاتیاند که در سالهای اخیر وارد ادبیات فارسی شدهاند.
شیوهها: مدیران این نوع رسانه برای تهییج احساسات خوانندگان از شیوههای مختلف کار میگیرند. زبان ساده را برمیگزینند و عکسها را بیش از اندازه بزرگ میکنند. تا میتوانند از سرگرمیهای جالب استفاده میکنند.
خصوصیات: مهمترین خصوصیات رسانهی زرد اینها است:
1. نداشتن ارزش خبری: خبرهایی را که رسانهی مذکور نشر میکند هیچ گونه ارزش خبری ندارند. هدف از نشر یک خبر، صورت خبری دادن به بعضی از شایعات است. مثل خبرهای سر چوک. خبرهای "سرچوک" به گپهایی اشاره میکند که از زبان مردم عام در چوک شنیده شده است. منبع خبر و ناقل آن معلوم نیست. فقط گپ توگوشی است که شایع شده است.
2. توجه به مسایل تفریحی و تفننی: چیزهایی از قبیل جدولهای سرگرمی و مسایل عشقیِ سرگرم کننده و یا شرح برخی از موضوعات فنی، موضوعات اصلی رسانهی زرد است.
3. استفاده از تیترهای خاص، عکسهای بزرگ، اخبار جنجالی، مدلهای لباس، موضوعات غیر جدی و سرگرم کننده: در رسانهی زرد از تیترهایی استفاده میشود که برای خوانندگان جذابیت داشته باشند و به موضوعاتی اشاره کنند که برای مردم خیلی مهم باشد. همچنان کوشش میشود تا اخبار جنجال آفرین را به نشر برساند و الگوهای لباس را معرفی کند و موضوعات سرگرم کننده را منتشر سازد.
4. احساس انگیزی: احساس نقطه اصلی تحریک مردم است. رسانهی زرد به دنبال پیدا کردن این نقطه است. نقاط حساس را پیدا کرده تبدیل به عملِ بازتابی میسازد. مثلاً واژهی "دانشگاه" یکی از نقاط حساس شده است که هرگونه رفتار نسبت به آن، باعث ایجاد واکنش میگردد. رسانهی زرد با توجه به اختلافهای زبانی موجود، این نقطه را بزرگ میسازد تا آن حد که عکس العملهای شدیدی را بر انگیزد.
5. شایعه سازی: شایعه سازی از دیگر ابزارهای رسانهی زرد محسوب میشود. این رسانه به صورت غیر مستقیم میکوشد شایعاتی را در میان مردم ایجاد نماید، به گونهای که تقابل بزرگ را در جامعه به وجود آورد.
آسیبها: رسانهی زرد به خاطر اهدافی که دارد، حامل آسیبهای کلان در سطح جامعه نیز میباشد. این آسیبها را میتوان این گونه برشمرد:
1- عدم تولید فکر: یکی از نیازهای اساسی هر کشور تولید اندیشه و فکر است. بها دادن به این امر موجب گسترش علم، توسعه فرهنگ و تکنولوژی میگردد. افغانستان از این جهت با مشکل مواجه میباشد. عوامل گوناگونی وجود دارد که روند یادگیری را در کشور کند میسازد ویا از آن جلو گیری میکند. مثلاً طالبان یکی از موانع پیشرفت علم و تکنولوژی در کشور بودند. این گروه با عقایدی سنتی که نسبت به زنان داشتند مانع میشدند تا آنها به مکتب بروند و از طرفی هم بسیاری از مضامین علمی را اجازه تحصیل نمیدادند. رسانهی زرد نیز در صدد دادن آگاهی و تولید اندیشه نیست بلکه سعی آن بر جلب اذهان مردم است.
2- نگاهداشتن مخاطب در سطح پایین شعور و آگاهی اجتماعی: آگاهیبخشی وظیفهی رسانه زرد نمیباشد. به همین دلیل مضامینی که در این رسانه مطرح میگردند، برون گرا و سطحی اند.
3- آموزش نامناسب: نخستین اثری که این رسانه بر جامعه میگذارد آموزش غیر مناسب به شهروندان است. مثلاً نشر سریال "زمانی که خشو هم عروس بود"، یا نظایر آن ممکن است اثرات نامطلوبی را برجامعه بگذارد و در نتیجه بخش بزرگی از جامعه، اعتماد خود را نسبت به فرهنگ خودی از دست بدهند.
4- بیاعتماد سازی: از دیگر اثرات نامطلوب رسانهی زرد بیاعتماد سازی مردم نسبت به همدیگر و ایجاد تنش میان آنها میباشد. برخی از رسانهها بدون اینکه به اثرات نا مطلوب رفتار خود توجه داشته باشند، به نشر موضوعاتی میپردازند که در نتیجه مردم را به جان هم میاندازد و شکافهای اجتماعی در جامعه پدید میآورد.
5- حتک حرمت نسبت به عقاید وشخصیت افراد: رسانهی زرد هیچ عقیدهای جز نفعپروری خود ندارد. هیچ عقیدهای را هم محترم نمیشمارد. تا وقتی خطر جدی او را تهدید نکند، بیپرده حرمت عقاید دیگر را میشکند.
6- عوام زدگی ذهن فعال ومتحرک: عام گرایی از خصوصیات اصلی رسانهی زرد محسوب میگردد. رسانه زرد با نگاه احساسی به قضایا، ذهن پویا و متحرک مردم را دچار آفتهای احساسی میسازد. سطحی گرایی را ترویج میکند و با سرگرم ساختن مردم، آنها را از فعالیتهای ثمر گذار باز میدارد.
7- بی توجهی به منافع ملی ومصالح: منافع ومصالح ملی برای رسانهی زرد مفهوم ندارد. هیچ موضع گیری مشخصی در این قبال ندارد. جایی که منافع رسانه و منافع ملی در تضاد واقع شود، منافع رسانه در اولویت قرار میگیرد.
اثرات مثبت:
شاید این پرسش در ذهن خوانندگان شکل گرفته باشد که با توجه به این همه آثار و پیامد منفی، آیا رسانهی زرد هیچ اثر مثبتی هم دارد؟ چگونه است که مسوولان رسانهی زرد پیامدهای منفی کار خود را نادیده میگیرند و به چیزی میپردازند که هییچ اثر مثبتی نداشته باشد؟
در پاسخ باید گفت: همچنان که روشن شد مسوولان این نوع رسانه، به دنبال اهدافی خارج از رسالت مطبوعاتی و یا اخلاق ملی و ومردمی اند. مسوولان رسانه زرد برای به دست آوردن منافع شخصی خود کار مطبوعاتی را ایجاد میکنند. از این جهت در قید هیچ مسوولیت اجتماعی و ملی خود نمیباشند. هرچه که باعث رسیدن به اهداف شان شود، همان چیز برای آنها مهم میباشد. بنابراین آنها در صدد رسیدن به خواستهای شخصی خوداند تا تقاضاها و نیازهای اجتماعی و میهنی. با آن هم نمیتوان منکر اثرات مثبت آن به صورت کل شد. چه این که تقاضاها در جامعه متفاوت میباشد. تعدادی خواهان برنامههای جدی وتربیتی اند وتعدادی هم سرگرمی و تفریح را به هرشکل آن- چه مثبت وچه منفی- دوست دارند. به همین سبب است که متقاضیان این نوع رسانه خیلی زیاد میباشد و تیراژ آن نیز بالاست.
نتیجه:
به طور کلی رسانهی زرد به رسانهای گفته میشود که اهداف مختلفی را چون سرگرمی مردم، جنجال آفرینی، جذب مخاطبهای بیشتر تعقیب میکند. رسانهی زرد از یک سو با توجه به وضعیت جامعهی رهیده از جنگ، یک ضرورت تلقی میگردد و لی از جانب دیگر یک تهدید نیز به شمار میرود. چه اینکه رسانهی زرد باعث میشود که وقت مردم در مقولههای غیر ارزشی تلف شود و آنها از کار و فعالیت باز بمانند. این نوع رسانه برای رسیدن به اهداف خود، بسیاری از ارزشها و منافع ملی را پشت پا میزند و از رسالت مطبوعاتی میگریزد؛ تا آنجا که تجارت مطبوعاتی جزو اصول بنیادین آن قرار میگیرد.
بنابراین راهکار اصلی این است که مردم تقاضای خود را از این گونه نشریات کاهش دهند تا آنها نتوانند بازار مصرف برای تولیدات غیر ارزشی خود پیدا نمایند. در این صورت است که مردم به سمت بِه سازی فرهنگ و جامعه رو خواهند آورد.